Rekabet kavramı açısından mevduat sigorta fonu ve Türkiye uygulaması

Finansal piyasaların hızlı bir şekilde değişmesi, finansal risk kavramının da hızlı bir şekilde çeşitlenmesine ve değişmesine sebep olmuştur. Finansal piyasaların entegre olması; çeşitli risk faktörlerinin bileşkesi olarak meydana gelen, krizleri, hem daha yaygın hem de daha maliyetli bir hale getirmiştir. Finansal piyasalarda faaliyet gösteren bankaların ekonomideki özel ve önemli yerinden dolayı, risk unsurunu iyi bir şekilde yönetebilmesi ve krize girmemesi arzulanır. Ancak; piyasaların entegre olması, toplumların tehlikeye açık bir şekilde yaşamasına sebep olmaktadır. Başka bir ifadeyle, globalleşmeyle birlikte, finansal sistemler krize açık bir hale gelmiştir. \nBelirtilen sebeplerden dolayı; 1980'li yıllardan sonra, ülkelerin finansal güvenlik ihtiyaçları gittikçe artmış bulunmaktadır. Krizlerin yaygınlık göstermesi ve finansal piyasalara entegre olan her toplumu etkilemesi, yerel otoriteleri, güvenlik ağı oluşturmaya sevk etmiştir. Mevduat sigortası, bu amaçla kullanılan en etkili ve tartışmaya açık olan güvenlik ağı elemanıdır. \nMevduat sigortasından beklenen esas amaç; kriz dönemlerinde bankacılık sistemine olan güveni yeniden tesis etmek, normal zamanlarda ise piyasanın istikrarını korumaya yardımcı olmaktır. Gerçekten de etkin mevduat sigorta modelleri bu amaçlara ulaşma konusunda başarılıdır. Finansal güvenlik ihtiyacı dolayısıyla, mevduat sigorta fonu uygulamaları, günümüz bankacılığının ayrılmaz bir parçası olmuştur. \nMevduat sigorta fonu uygulamaları finansal güvenlik hizmeti sunarken, içinde faaliyet gösterdikleri finansal piyasalarda ve ekonomide bir takım sapmalara neden olurlar. Bu sapmaların kaynağında, rekabet kavramı üzerindeki etkiler vardır. Bu çalışmada, mevduat sigorta fonu uygulamalarının sektör içinde ve dışında rekabet kavramına yaptığı etkiler incelenmiş ve şu sonuçlara ulaşılmıştır. \nMevduat sigortası, finansal piyasalarda bankacılık sektörüne, rekabet açısından önemli avantajlar sağlamaktadır. Riski sevmeyen yatırımcılar; yeni finansal ürünleri aktif bir şekilde kullanarak portföylerini korumak yerine, mevduat sigortasının kendilerine sunduğu pasif, maliyetsiz ve garantili korumayı tercih etmektedirler. Yatırımcıların, diğer finansal aracılar yerine bankaları tercih etmesi, bankaların mali piyasalardaki hakim konumunu perçinlemektedir. Bunlara ek olarak; banka dışı finansal kesim, tasarruflardan daha fazla pay almak için daha riskli çalışmaktadır. \nMevduat sigorta fonu, batmayacak kadar büyük banka kavramını beraberinde getirdiği için sistem içinde büyük bankalara rekabet üstünlüğü sağlamaktadır. İnsanların büyük bankaların batmayacağına olan inancı, bu bankaları cazip kılmaktadır. Sigorta sistemine girişlerin serbest olduğu sistemlerde, bu tür büyük bankalar sistem dışında kalarak prim verme yükünden de kurtulmaktadır. \nMevduat sigorta fonu, reel ekonomide banka bağlantılı firmalara rekabet üstünlüğü sağlamaktadır. Banka bağlantılı firmalar diğer firmalara göre, daha ucuz ve uygun geri ödeme planları bulunan kredileri bulabilmektedirler. Dolayısıyla, banka bağlantılı firmaların maliyetleri düşerken, diğer firmaların maliyetleri göreceli olarak artmaktadır. Sonuç olarak; banka bağlantılı firmalar, sektörde haksız rekabet şartları sağlayarak sektörde, hakim konuma gelmektedirler. \nMevduat sigorta uygulaması, rekabet şartlarını etkilerken devlete ve dolayısıyla vergi verenlere ağır yükler getirmektedir. Mevduat sigorta sisteminin sağladığı güvence suistimal edilerek oluşan hasarların vergi verenler tarafından finanse edilmesi, vergi ahlakı açısından son derece yanlıştır ve haksız bir uygulamadır. Bu durum bankacılık sektörüne olan güvenin sarsılmasına sebep olur.\nFiyat faktörü, bütün risk, kar ve maliyetleri içine alan bir gösterge olduğu için bu çalışmada mevduat sigorta fonunun sebep olduğu makro ölçekli fiyat hareketleri incelenmiştir. Mevduat sigortası uygulaması ilk başlandığı zaman; riskten hoşlanmayan tasarruf sahipleri, tasarruflarının bir kısmını bankalara mevduat olarak vermeye razı olacaklardır. Mevduat arzının artması, arz eğrisini sağa doğru kaydıracaktır. Mevduat arzının artması; yeni mevduat denge noktasının, daha düşük faiz seviyesinde ancak daha fazla mevduat miktarında oluşmasına neden olur. Kısa vadede bankaların mevduat taleplerini arttırması beklenmemiştir, ancak orta vadede ise bankalar daha fazla mevduat toplamak için gerekli alt yapıyı kuracaklardır. Mevduat sigorta fonun bu olumlu etkisi kısa sürecek ve bankalar, güvenceyle birlikte sisteme giren ek mevduattan daha fazla toplama konusunda bir birleriyle rekabete gireceklerdir. \nMevduat sigortasının mevduatlara güvence getirmesi, mevduat sahiplerinin, bankaların risk profillerine karşı kayıtsız kalmalarına yol açar. Mevduat sahiplerinin risk yapısına karşı kayıtsız kalması, bankaların, sadece mevduat faizleri üzerinden rekabet etmesine yol açar. Bankaların artan mevduat talebi ve mevduat faizi üzerinden yapılan rekabet, mevduat sigortası uygulamasının başlamasıyla birlikte düşen mevduat faizlerini tekrar arttıracaktır. Faizlerin sürekli artması mevduat miktarını arttıracaktır, ancak sürekli olarak artan mevduat faizleri bankaların karlılıklarını düşürecek ve taşınan faiz oranı riskini büyütecektir. Faiz oranı riskinin yönetilemez boyutlara ulaşması engellenmelidir. Aksi taktirde bankacılık sistemi, mevduat faizleri üzerinden gerçekleşen yıkıcı rekabet yüzünden zorlanacaktır. \nFaiz oranlarının yükselmesi sonucunda, mevduat sigortasının maliyetlerini düşürmek için, mali bünyeleri zayıflayan bankalara erken müdahale yapılması gereklidir. Erken müdahale sisteminin bulunmaması ve garantinin sürdürülmesi riskli bankaların hayatta kalmasına yarayacaktır. Mali bünyeleri bozulan bankaların sektörden çekilmesinin engellenmesi, mevduat talebinin daralmasını engelleyecek ve taşınan riski arttıracaktır. Bu bankaların hayatta kalması mevduat faiz oranlarının daha da yüksek noktalarda dengelenmesine sebep olacaktır.\nMevduat faiz oranlarının sürekli olarak artması, bankaların mevduat sigorta fonu uygulamasının başlangıcındaki sağladıkları fiyat avantajını ortadan kaldırmaktadır. Mevduat faiz oranlarının artması, kredi faizlerini yükseltecek ve belli bir noktadan sonra ekonomiyi yavaşlatacaktır. Ekonominin, kredi faizleri ile yavaşlaması durumunda, mevduat sigorta fonu uygulamasının reel ekonomide meydana getirdiği rekabet etkisi derinleşecektir. Banka bağlantılı firmalar kolay ve ucuz kredi bulurlarken, diğer firmalar kredi fiyatlarının yüksek olması sonucunda düşük kar marjları ile çalışmak ve hayatta kalmak zorunda kalacaklardır.\nKriz durumunda uygulamaya konulacak mevduat sigortası, tekrar güven tesis etmek amacında olacaktır. Bu yüzden, kriz dönemlerinde uygulamaya konulan sigortalar genellikle tam koruma sağlar. Krizle birlikte, mevduat arzı hızla azalır ve mevduat faizleri iyice artar. Bu noktada devreye girecek mevduat sigortası düşen mevduat arzını arttıracaktır, ancak yine de krizden önceki kadar mevduat artışı yaşanmaz. \nÜlkemizde uygulamaya konulan mevduat sigorta fonu teorik olarak başarısı kanıtlanmış uygulamalardır. Ancak; ülkemiz bankacılık sektörünün yapısı, mevduat sigortasından beklenen etkileri azaltmıştır. Etkileri azalan mevduat sigorta sisteminin rekabet şartlarına da etkisi de o ölçüde azdır. \nTürk bankacılık sektöründe kamu bankalarının ağırlığı hissedilmektedir. Kamu bankalarının topladığı mevduatların doğrudan devlet tarafından garanti altında olması, bu bankalara rekabet üstünlüğü sağlamıştır. Devlet tarafından uygulamaya konulan mevduat sigorta fonu bu açıdan bakıldığında bankacılık sisteminin rekabet şartlarına olumlu katkılar sağladığı bile iddia edilebilir. Çünkü; devlet tarafından kurulan mevduat sigorta fonu, özel bankaların batması durumunda bu bankaların mevduat sahiplerine ödeme yapacaktır. Özellikle tam koruma dönemlerinde, mevduat sahipleri açısından bankalar arasında hiçbir fark kalmamaktadır.\nTürkiye'de uygulanan mevduat sigorta sisteminin sağlamış olduğu devlet garantisi; bankalara, bu garantinin kapsamı dışında faaliyet gösteren diğer finansal aracılara karşısında rekabet üstünlüğü sağlamıştır. Bu durum, ülkemizde yaşanan son kriz döneminde net bir şekilde ortaya çıkmıştır. \nÜlkemizde uygulanan mevduat sigorta fonu uygulaması sonucunda reel ekonominin rekabet şartları da etkilenmektedir. Ayrıca, holding tipi bankacılık, banka bağlantılı firmalara rekabet üstünlüğü sağlamaktadır. Hatta bazı holding bankalarının bağlantı içerisinde olduğu firmalar, sektörlerinde tekel konuma gelmişlerdir. Bu tür firmalar, krizlerin sıklıkla yaşandığı ülkemizde nispeten daha rahat finansman olanaklarına kavuşabilmektedir. Mevduat sigorta fonunun riskli bankacılı teşvik etmesi ve holding bankacılığının etkisiyle bu tür firmalar, diğer firmalar karşısında rekabet üstünlüğü sağlamışlardır. \n\nSUMMARY\n\nBanking systems are opened to more risks especially in the globalization process thanks to the innovations and improvements in the field of information technologies. Due to the importance of the banking system in economies; some measures, the so called safety net, should be implemented to protect it from systemic risks. \nThe banking system performs crucial roles both in credit markets and the payment system. Moreover; unlike other industries disruptions in banking activities may have negative external effects on the other sectors of the economy. Both to ensure stability in the banking system and to limit the negative externalities associated with banking problems, rule makers have chosen not to leave the fate of the banking system solely in the hands of the market discipline and established safety net systems for banks.\nOn the other hand; banking system failures in an economy can effect negatively the other participants of the global financial system. Owing to the contagious effects of the banking system failures, the damage can be