{"paper_id":"fd3ed5ba-8346-4683-9530-9b090a5b8fbb","body_text":"TurkiyeKlinikleriJGynecolObst2015;25(2)\n76 \nEndometriyozve/veyaEndometriyomalı\n69OlgununTedaviModalitelerinin \nKarşılaştırılmasıveLiteratürünİncelenmesi\nÖÖZZEETT  AAmmaaçç::  Endometriyoz ve/veya endometriyomanın tedavi yöntemleri günümüzde çok fazla tartışılmaktadır. Bu ça -\nlışmada amacımız; endometriyoz ve/veya endometriyomanın kliniğimizde uygulanan laparoskopi, laparotomi, kombine \n(cerrahi+medikal) tedavi yöntemlerini; postoperatif gebelik, ağrı, nüks ve CA-125 düzeyini takip ederek literatür eşli-\nğinde karşılaştırmaktır. GGeerreeçç  vvee  YYöönntteemmlleerr::  Çalışmaya, Haziran 2006-Haziran 2008 tarihleri arasında Dicle Üniversitesi\nTıp Fakültesi Kadın Hastalıkları ve Doğum Ana Bilim Dalı’na kronik pelvik ağrı, infertilite ve endometriyoma nedeni ile \nbaşvuran ve intraoperatif endometriyoz ve/veya endometriyoma tespit edilen 69 hasta dâhil edildi. Veriler retrospektif has-\ntane kayıtları incelenerek elde edildi. Hastaların tedavi öncesi ve tedavi sonrası ağrı ve infertilite öyküleri, CA-125, CA \n15-3, CA  19,9 ve ultrasonografik bulguları kaydedildi. Bu hastalara kliniğimizde uygulanan tedaviler de kaydedildi. Te -\ndavi öncesi infertilite anamnezi mevcut olan hasta grubunda tedavi sonrası gebelik oluşanlar ve oluşmayanlar sayısal ola -\nrak tespit edildi. Gebelik oluşanlardan spontan, ovülasyon indüksiyonu ve in vitro fertilizasyon (IVF) ile gebelik oluşanlar \nsayısal olarak belirlendi. BBuullgguullaarr::  Polikliniğimize kronik pelvik ağrı, infertilite ve endometriyoma nedeni ile başvurup in -\ntraoperatif endometriyoz ve/veya endometriyoma tanısı alan 69 hastanın 40’ına laparoskopi, 16’sına laparotomi, 13’üne \nkombine (cerrahi+medikal) tedavi verildi. Demografik veriler değerlendirilirken, yaş açısından laparotomi grubunda yaş\nanlamlı olarak daha yüksek saptandı (p=0,002). Çalışmamız sonucunda üç grupta tedavi ve izlem sonrası gebe kalma oran -\nları arasında anlamlı bir farklılık tespit edilmez iken; gebe kalma oranları spontan, ovülasyon indüksiyonu, in vitro ferti-\nlizasyon ile ayrı ayrı değerlendirildiğinde laparoskopi grubunda spontan gebe kalma anlamlı olarak daha yüksek saptandı\n(p=0,036). Tümör belirteçlerinden tedavi öncesi ve sonrası ortalama CA-125 düzeylerinde her üç grupta da p<0,05 izlendi,\nancak laparoskopi grubunda tedavi sonrası CA-125 düzeylerinde tedavi öncesine göre daha anlamlı bir düşüklük tespit\nedildi (p<0,001). SSoonnuuçç::  Çalışmamız sonucunda kliniğimizde uygulanan üç tedavi yönteminden laparoskopi ile diğer iki\nyönteme kıyasla; tedavi sonrası spontan gebe kalabilme ve tümör belirteçlerinden endometriyozu izlem amaçlı kullanı-\nlan CA-125 düzeyinde diğer iki gruba göre daha anlamlı bir düşüklük saptanmıştır. Bu nedenle özellikle infertil hastalarda \nlaparoskopinin cerrah tarafından öncelikli olarak tercih edilmesi gereken bir yöntem olduğunu söyleyebiliriz. \nAAnnaahh  ttaarr  KKee  llii  mmee  lleerr::Endometriyoz; infertilite, kadın; pelvik ağrı; klinik protokolleri  \nAABBSS  TTRRAACCTT  OObbjjeeccttiivvee::Treatment of endometriosis and/or endometrioma are much disscussed subject nowadays. In this\nstudy, our aim;  was to compare treatment methods laparoscopy, laparotomy and combined treatment (surgery+medical)\napplied at our clinic of endometriosis and/or endometrioma with current literature knowledge, following postoperative \npregnancy, pain, recurrence and CA-125 level. MMaatteerriiaall  aanndd  MMeetthhooddss::  A total of 69 patients who had endometriosis and/or \nendometrioma was observed intraoperatively and patients who had been referred with a diagnosis of chronic pelvic pain,\ninfertility or endometrioma to Dicle University Faculty of Medicine, Obstetrics and Gynecology Department between \nJune 2006 and June 2008 were included in the study. Data were obtained retrospectively scanning hospital records. Treat-\nment to patients in our clinic were recorded. Pre-treatment and post-treatment pain history, levels of CA-125, CA15-3,\nCA19 -9, history of infertility and ultrasonographics findings were recorded. Post-treatment outcomes relevant to preg -\nnancy were determined. Among those who had become pregnant after treatment, the rates of spontaneous pregnancies,\npregnancies due to ovulation induction and those due to IVF (in vitro fertilization) were determined. RReessuullttss::  Among 69 \npatients presenting to our outpatient clinic with complaints of chronic pelvic pain, infertility and endometrioma who \nwere diagnosed with endometriosis and/or endometrioma intraoperatively, 40 underwent laparoscopy, 16 underwent la -\nparotomy and 13 received combined treatment. In terms of age group, patients who had undergone laparotomy were sig -\nnificantly older (p=0.002). The study showed that pregnancy rates among the three patient groups after treatment and \nfollow-up were not significantly different. Pregnancy rates of spontaneous, due to ovulation induction, in vitro fertiliza -\ntion when evaluated separetely were significantly higher pregnancy rates of spontaneous in laparoscopic group (p=0.036).\nAmong the tumor markers, CA-125 had significantly decreased after treatment in all three groups (p<0.05), but CA-125 \nwas observed  more significant decreased laparoscopy group (p<0.001). CCoonncclluussiioonn::  In this study, among the three met- \nhods applied at our clinic, laparoscopy stands out due to higher spontaneous conceival rates and lower post-treatment\nCA-125 levels. Therefore we can say that a particular method should be chosen as a priority by the surgeon of laparoscopy \nin infertile patients. \nKKeeyy  WWoorrddss::  Endometriosis; infertility, female; pelvic pain; clinical protocols \nTTuurrkkiiyyee  KKlliinniikklleerrii  JJ  GGyynneeccooll  OObbsstt  22001155;;2255((22))::7766--8855\nElif AĞAÇAYAK,a\nNurten AKDENİZ,b\nSibel SAK,c\nYılmaz PALANCId\naKadın Hastalıkları ve Doğum AD,\ndHalk Sağlığı AD,\nDicle Üniversitesi Tıp Fakültesi,\nbSerbest Hekim, \nDiyarbakır\ncÖzel Dicle Tıp Merkezi, \nŞanlıurfa \nGe liş Ta ri hi/Re ce i ved: 04.08.2014 \nKa bul Ta ri hi/Ac cep ted: 16.01.2015 \nYa zış ma Ad re si/Cor res pon den ce: \nElif AĞAÇAYAK \nDicle Üniversitesi Tıp Fakültesi,\nKadın Hastalıkları ve Doğum AD,\nDiyarbakır,\nTÜRKİYE/TURKEY \ndrelifagacayak@gmail.com \ndoi: 10.5336/gynobstet.2014-41488 \nCop yright © 2015 by Tür ki ye Kli nik le ri \nORİJİNAL ARAŞTIRMA   \n\nTurkiye Klinikleri J Gynecol Obst 2015;25(2)\n77 \nElif AĞAÇAYAK ve ark. END OMETRİYO Z VE/VEYA ENDO METRİYOMALI 69 OLGUNUN TEDAVİ MO DALİTELERİNİN...\nE\nndometriyoz, dismenore, disparoni, pelvik \nağrı ve infertilite gibi sosyal, cinsel ve üret-\nkenlik açısından olumsuz sonuçlara neden \nolabilen önemli bir jinekolojik hastalıktır. Endo -\nmetriyoz, endometriyal dokunun (bezlerin ve stro -\nmanın) uterus dışındaki varlığı olarak tanımlanır.\nEn sık implantasyon yerleri pelvik organlar ve pe -\nritondur. Endometriyoz, görünüm olarak birkaç \nminimal lezyondan, tubaovarian anatomiyi bozan \nbüyük endometriyotik kistlere ve barsak, mesane \nve üreteri içine alan geniş adezyonlara varan deği-\nşik varyasyonlar gösterir.1\nEndometriyoz, ilk kez 1860 yılında von Roki-\ntansky tarafından tanımlanmış olup, endometriyal\nstroma ve bez yapılarının uterin kavite dışında bu -\nlunması ile karakterli jinekolojik bir patolojidir.\nÜreme çağındaki kadınların yaklaşık %10-20’sinde,\ninfertilite problemi olan kadınların ise yaklaşık \n%40-50’sinde bulunduğu gösterilmiştir. İnfertil ka -\ndınlarda endometriyoz prevalansı, fertil kadınlar -\ndan çok daha fazla gözükmektedir. Orta ya da ciddi\nhastalığa yakalanmaya infertil kadınlar fertil ka -\ndınlardan daha fazla eğilimlidir.1,2 \nEndometriyoz, infertil kadınların yaklaşık \n%20-40’ında mevcuttur. Hafif endometriyozdaki\ninfertilite mekanizması netleşmemiş olup, ağır en -\ndometriyozda bozulmuş pelvik anatomi ya da tubal\ntıkanıklık infertilite etiyolojisinden sorumlu tutu -\nlabilir.1 Endometriyozla ilişkili infertilite üç meka -\nnizmayla açıklanabilir:\n■ Ovum yakalanmasını engelleyen bozulmuş\nadneksiyal anatomi,\n■ Oosit gelişimi ya da erken embriyogenezin \nengellenmesi,\n■ Azalmış endometriyal reseptivite.2\nEndometriyozun patogenezi hâlen net olarak \nbilinmemektedir. Bu hastalığa erken tanı ve no -\nninvaziv tanı yöntemleri geliştirilmesi için çalış-\nmalar devam etmektedir.3\nEndometriyozun tanısı için bir kan testi mev -\ncut değildir ..  CA-125, endometriumu içeren çöle -\nmik epitel deriveleri tarafından eksprese edilen ve \nmüsinöz olmayan epitelyal over kanserli kadınla -\nrın monitörizasyonunda faydalı bir belirteç olduğu \nnet bir şekilde tanımlanmış bir hücre yüzey antije -\nnidir. Orta ve ileri endometriyozlu kadınlarda CA- \n125 düzeyleri artmış olarak saptanır. Minimal ve \nhafif endometriyozu olanlarda normal olarak bu -\nlunmuştur. Tedaviye yanıtı izlem amaçlı kullanıl-\ndığında, persiste eden veya düşüp tekrar yükselen \npostoperatif serum CA-125 yüksekliği rölatif ola -\nrak kötü prognozu ön görebilir ve hastalığın yeni-\nden ortaya çıkmasını tahmin etmede kullanılabilir.\nAncak seviyeler, genellikle medikal tedavinin gü -\nvenilir belirteçleri değildir.1\nLaparoskopik cerrahiyle hafif endometriyozda \ngebe kalma oranları üç yılda %30,7 olarak bulun -\nmuştur. Laparotomi ile konservatif cerrahi uygula -\nnabilir. Konservatif olma şartıyla laparoskopik ve \nlaparotomik cerrahilerde yapılan çalışmalarda alı-\nnan sonuçlar birbirine çok yakındır. Laparotomi\nuygulanması 5 cm’den büyük endometriyomalar,\nyoğun pelvik yapışıklıklar ve ileri evrelerde çok ya -\nrarlıdır. Laparotomi ile tedaviden sonra gebelik \noranları hafif hastalıkta %75, orta derecede hasta -\nlıkta %50-60, ağır vakalarda ise %30-40 olarak bu -\nlunmuştur.1\nBu çalışmada amacımız, laparoskopik cerrahi\nuygulanan, laparotomik cerrahi uygulanan ve cerra -\nhiyle beraber preoperatif ve/veya postoperatif me -\ndikal tedavi alan üç hasta grubunun, tedavi sonrası\naltıncı ayda kontrole çağırıp tedavi modalitelerini\nkarşılaştırmak, günümüzde tedavi yöntemleri halen \nçok fazla tartışılmakta olan endometriyozun tedavi\nmodalitelerine ışık tutabilmektir.\nGERE Ç VE YÖNTEMLER \nBu çalışmaya, Haziran 2006-Haziran 2008 tarihleri\narasında Dicle Üniversitesi Tıp Fakültesi Kadın \nHastalıkları ve Doğum Ana Bilim Dalı’na kronik \npelvik ağrı, infertilite ve/veya endometriyoma ne -\ndeni ile başvurup intraoperatif endometriyoz \nve/veya endometriyoma tespit edilen 69 hasta dâhil\nedildi. Kronik pelvik ağrı ve infertilite öyküsü olup \nintraoperatif endometriyoz saptanmayanlar çalışma \ndışı bırakıldı. Veriler retrospektif hastane kayıtları\nincelenerek elde edildi.\nHastanemize başvuran bu hastaların yaşları,\npariteleri, şikâyetleri, fizik muayene bulguları, si-\n\nElif AĞAÇAYAK ve ark. END OMETRİYO Z VE/VEY A ENDOMETRİYOM ALI 69 OLGUN UN TEDAVİ MODALİTELERİNİN...\nTurkiye Klinikleri J Gynecol Obst 2015;25(2)\n78 \ngara kullanıp kullanmadıkları, ultrasonografi (USG)\nbulguları, tümör belirteçleri, daha önceden aldık -\nları tedaviler, daha önceden yapılan operasyon olup \nolmadığı, kliniğimizde uygulanan tedaviler ve/veya \noperasyonlar, intraoperatif hastalığın durumu, ope -\nrasyon sonrası uygulanan tedaviler kaydedildi.\nUygulanan tedavi yöntemlerine göre hastalar 3 \ngruba ayrıldı:\nGGrruupp  11::  Laparoskopik yöntemler (eksizyon,\ndrenaj, endometriyotik implantların koterizasyonu,\nablasyon),\nGGrruupp  22::  Laparotomi (eksizyon),\nGGrruupp  33::Perioperatif medikal tedavi uygulanan \nhastalar [“Gonadotropin releasing hormon \n(GnRH)” analogları, oral kontraseptif (OKS), dana -\nzol, aromataz inhibitörleri].\nGGrruupp  11::Bu yöntem daha çok kronik pelvik \nağrı, infertilite nedeni ile polikliniğimize başvuran \nve ovaryan kisti olan hastalara uygulanmıştır. Ge -\nnellikle iki adet 5’lik, bir adet 10’luk trokarla ba -\ntına girilmiştir. İntraoperatif endometriyotik \nimplantlarla (kırmızı veya siyah barut yanığı tar -\nzında) ve/veya endometriyoma kisti tespit edilince \nimplantların yaygınlığına, derinliğine, hastanın \nfertilite durumuna göre eksizyon, drenaj, ablasyon \nve koterizasyon yöntemlerinden biri uygulandı.\nKırk (16 hastaya eksizyon, dokuz hastaya drenaj,\nsekiz hastaya koterizayon ve yedi hastaya ablasyon)\nhastaya bu işlem yapılmıştır.\nGGrruupp  22::Bu yöntem daha çok infertilite ve \novaryan kisti olanlar, tümör belirteçleri yüksek \nolan ve Doppler USG bulgularında RI’nın 0,4 \nve/veya PI’nın 1’den küçük olmasıhâlinde malig -\nnite şüphesi olan vakalara uygulanmıştır.4 Malig -\nnite şüphesi olan, ovaryan kisti 10 cm’den büyük \nolanlar da göbek altı median kesiyle batına giril-\nmiştir. İnfertilite anamnezi olup, ovaryan kisti 10 \ncm’den küçük olan hastalarda Pfannenstiel insiz -\nyonla batına girilmiştir. Kist ekstirpasyonu yapılıp \npatolojiye gönderilmiştir. Bu opera syon 16 hastaya \nyapılmıştır.\nGGrruupp  33::Bu yöntem, cerrahi tedaviden önce \nendometriyoz tanısı alıp semptomları baskılamak \namacıyla GnRH analogları ve OKS tedavisi alan \nhastalarla, postoperatif GnRH analogları, OKS te -\ndavisi, danazol, aromataz inhibitörleri alan hasta -\nları içermektedir. Preoperatif medikal tedavi alan \nhastalar; GnRH analoğu alan hastalar üç aylık te -\ndavi, OKS tedavisi alan hastalar altı ay sürekli te -\ndavi şeklinde almışlardır. Preoperatif medikal\ntedavide ağrı şikâyeti olanlara OKS ve GnRH ana -\nloğu verilmiştir. Postoperatif medikal tedavi alan \nhastalar GnRH analogları üç ay, OKS tedavisi ke -\nsintisiz altı ay, danazol 400-800 mg üç ay, aromataz \ninhibitörleri 3 aylık tedaviler şeklinde verilmiştir.\nPostoperatif medikal tedavide infertilite anamnezi\nolmayan hastalara pelvik ağrı, dismenore ve dispa -\nroni semptomlarını baskılamak ve nüksleri önle -\nmek amacıyla OKS, GnRH analogları ve danazol\nverilmiştir. İnfertilite öyküsü olanlara aromataz in -\nhibitörleri verilmiştir. Beş hasta preoperatif, altı\nhasta postoperatif, iki hasta da hem preoperatif\nhem de postoperatif medikal tedavi almıştır. Bu \ngrupta 13 hasta bulunmaktadır, bunların 12’sine la -\nparoskopi, birine de laparotomi uygulanmıştır.\nEndometriyoz vakalarının çoğunun tanısı,\noperatör tarafından tipik, karakteristik görünüm -\nleri ile konulmuştur.\nÜç grup hasta da altı ay sonra kontrole çağırıl-\nmıştır. On altı hasta ovülasyon indüksiyonu teda -\nvisi için iki ay sonra kontrole çağırılmıştır. Altı ay \nsonra kontrolde preoperatif şikâyetlerinin devam \nedip etmediği ve infertilite anamnezi olanlarda ge -\nbelik durumu sorgulanmıştır. USG bakılıp endo -\nmetriyoma nüksü olanlar kaydedilmiştir. Serum \nCA-125 CA-19 ,9 , CA-15,3 düzeylerine bakılmıştır.\nCA -125<35 U/mL, CA 19-9<37 U/mL, CA 15-3<33 \nU/mL “cut off” değerleri normal değerler olarak \nalınmıştır. Bir yıl sonra infertil  hastalar polikliniğe \ntekrar çağrılmış ve gebelik durumları kaydedilmiş-\ntir. Gebelik oluşanlar [spontan, ovülasyon indüksi-\nyonu, in vitro fertilizasyon (IVF) ile gebe kalanlar]\nkaydedilmiştir. Çalışmamız üç yıllık izlemi içer -\nmektedir. \nİSTATİSTİKSEL ANALİZ \nBu çalışmada istatistiksel analizler SPSS 11.5 paket\nprogramı ile yapıldı. Verilerin değerlendirilme -\nsinde kategorik değişkenler için ki-kare testi, sü -\nrekli değişkenlerden normal dağılıma uyanlar için \n\nTWO-tailed t-testi, normal dağılıma uymayanlar \niçin Kruskal Wallis testi kullanıldı. Veriler orta -\nlama±standart sapma olarak ifade edildi.Sonuçlar \np<0,05 istatistiksel olarak anlamlı kabul edildi. Ça -\nlışmamız için Dicle Üniversitesi Etik Komite Ku -\nrulu’ndan onay alınmıştır.\nBULGULAR \nİki yıllık bir süre içerisinde kliniğimizde endomet-\nriyoz ve/veya endometriyoma nedeni ile opere edi-\nlen ve tedavi olan hastalar tedavi şekillerine \n(laparoskopi, laparotomi, kombine) göre üç gruba \nayrıldı. Laparoskopi grubunda hastaların %40’ına \nkist eksizyonu, %22 ,5’ine drenaj, %20’sine kote -\nrizasyon , %17 ,5’ine ablasyon yapıldı. Demografik \nveriler değerlendirilirken, yaş açısından laparotomi\ngrubunda anlamlı derecede yükseklik saptandı\n(p=0,002) (Tablo 1).İnfertil hastalarda laparoskopi\ngrubunda 30 ,4±3,7 , laparotomi grubunda 31 ,5±8,3,\nkombine grupta 30 ,1±4,1 olarak tespit edildi. İsta -\ntistiksel olarak anlamlı bir farklılık izlenmedi. İn -\nfertil olan hastalar arasında yaş açısından \nistatistiksel olarak anlamlı bir farklılık izlenmedi\n(p=0,820). Çalışmamız sonucunda üç grupta tedavi\nve izlem sonrası gebe kalma oranları arasında an -\nlamlı bir farklılık saptanmaz iken; spontan, ovülas-\nyon indüksiyonu, İVF ile gebe kalma oranları ayrı\nolarak bakıldığında laparoskopi grubunda spontan \ngebe kalabilme anlamlı olarak daha yüksek tespit\nedildi (p=0,036) (Şekil 1). Tedavi öncesi ve sonrası\nağrı şikâyetinin değerlendirilmesi açısından her üç \ngrupta da anlamlı bir farklılık izlenmedi. USG’de \nendometriyoma kistinin tedavi sonrası nükslerin \ndeğerlendirilmesi açısından her üç grupta da an -\nlamlı bir farklılık izlenmedi (Tablo 2). Tümör be -\nlirteçlerinden CA-125 düzeylerinde tedavi sonrası\nher üç grupta da anlamlı düşme saptandı (p<0,05),\nancak laparoskopi grubunda tedavi sonrası CA-125 \ndüzeyinde daha anlamlı düşüklük  tespit edildi\nLaparoskopi Laparotomi Kombine \n40 (%58) 16 (%23,2) 13 (%18,8) p değeri \nYaş 27,7±5,7 (19,0-44,0) 33,9±7,5 (14,0-43,0) 27,0±5,6 (16,9-34,0) p=0,002 \nMedeni hali (evli olanlar)24 (%60) 12 (%75) 9 (%69,2) p=0,536 \nMeslek (çalışan) 5 (%12,5) 1 (%6,2) 0 (%0) p=0,699 \nSigara (kullanan)15 (%37,5) 6 (%37,5) 2 (%15,4) p=0,313 \nİnfertilite öyküsü olanlar16 (%40) 7 (%43,7) 8 (%61,5) p=0,396 \nTABLO 1: Olguların demografik verilerine göre değerlendirilmesi.\nŞEKİL 1: İnfertil çiftlerden tedavi sonrası ve/veya spontan, ovülasyon indük -\nsiyonu, İVF ile gebe kalma oranları.\nİVF: İn vitro fertilizasyon.\nGebelik oluşan \n10 hasta %32,3 \n16 infertil laparoskopi \nhastası [Gebelik oluşan \n5 (%31,2)]\n7 infertil laparotomi \nhastası [Gebelik oluşan \n2 (%28,6)]\n8 infertil kombine grup \nhastası [Gebelik oluşan \n3 (%37,5)]\nSpontan 2 \n(%12,5)\nOvülasyon \nindüksiyonu \n1 (%6,2)\nİVF 2 (%12,5)\nSpontan 0 (%0)\nOvülasyon \nindüksiyonu \n1 (%14,3)\nİVF 1 (%14,3)\nSpontan 0 (%0)\nOvülasyon \nindüksiyonu \n1 (%12,5)\nİVF 2 (%2,5)\nTurkiye Klinikleri J Gynecol Obst 2015;25(2)\n79 \nElif AĞAÇAYAK ve ark. END OMETRİYO Z VE/VEYA ENDO METRİYOMALI 69 OLGUNUN TEDAVİ MO DALİTELERİNİN...\n\nElif AĞAÇAYAK ve ark. END OMETRİYO Z VE/VEY A ENDOMETRİYOM ALI 69 OLGUN UN TEDAVİ MODALİTELERİNİN...\nTurkiye Klinikleri J Gynecol Obst 2015;25(2)\n80 \n(p<0,001) (Tablo 3). CA15-3 düzeyinde sadece 3.\ngrupta tedavi sonrası anlamlı düşüklük tespit edildi\n(p=0,015). CA19-9 düzeylerinde her üç grupta da \nistatistiksel olarak anlamlı farklılık tespit edilmedi. \nTARTIŞMA \nEndometriyoz dismenore, disparoni, pelvik ağrı ve \ninfertilite gibi sosyal, cinsel ve üretkenlik açısın -\ndan olumsuz sonuçlara neden olabilen önemli bir \njinekolojik hastalıktır. Uygulanmakta olan çeşitli\ncerrahi ve hormonal tedavileri destekleyici bilgiler \nşu an için kısıtlıdır. Endometriyozun patofizyolojisi\nhâlen net olarak bilinmemektedir. Günümüzde en -\ndometriyoz tedavisinde uygulanan birçok tedavi\nseçeneği mevcuttur. Ancak hangi tedavinin hangi\nhasta için uygun olduğuna karar verebilmek için \nhastanın yaşı, semptomların şiddeti ve süresi, ferti-\nlite arzusu, menopozal durumu gibi birçok faktö -\nrün göz önüne alınması gerekmekte olup bu \nkonuda çalışmalar devam etmektedir.3  \nKuohung ve ark., yapmış oldukları çalışmada;\nendometriyoz tanısının ortalama 25-30 yaşlar ara -\nsında konulduğunu belirtmişlerdir.5 Bizim çalış-\nmamızda hastaların yaş ortalaması 1. grupta \n27 ,7±5,7; 2. grupta 33,9±7,53; 3. grupta ise 27±5,6 \nolarak tespit edildi. İstatistiksel olarak yaş 2. grupta \nanlamlı olarak daha yüksek saptandı.İnfertil has-\ntalarda ise; laparoskopi grubunda 30,4±3,7, laparo -\ntomi grubunda 31,5±8,3 , kombine grupta 30,1±4,1 \nolarak tespit edildi. İstatistiksel olarak anlamlı bir \nfarklılık izlenmedi.\nEndometriyoz premenarşial kızlarda nadir \nolup, Cholnoky ve ark.nın yapmış olduğu çalış-\nmada, kronik pelvik ağrı ve disparoni şikâyetleri\nolan adolesanlarda ve 20 yaşından küçük genç ka -\ndınlarda tanı ve yönetim için yapmış oldukları la -\nparoskopik cerrahi sonrası hastaların %50’sinden \nfazlasında endometriyoz saptanmıştır.6\nMinimal ve hafif endometriyozlu kadınlarda \ncerrahinin fertilite üzerine etkileri iki randomize \nkontrollü çalışmada incelenmiştir. Birinci çalış-\nmada; açıklanamayan infertilitesi olup minimal ya \nda hafif endometriyoz bulguları ile laparoskopik \ncerrahi (lezyonun eksizyonu ya da ablasyonu) uy -\nAğrı anamnezi olanlar USG’de endometriyoma olanlar \nTedavi öncesi Tedavi sonrası Tedavi öncesi Tedavi sonrası \nn% n %n % n %\nLaparoskopi21 52,5 4 19 37 92,5 9 24,3 \nLaparotomi8 50 1 12,5 p=0,20 16 100 4 25 p=0,08 \nKombine 11 84,6 2 18,1 10 76,9 3 27,2 \nUSG: Ultrasonografi.\nTABLO 2: Tedavi öncesi ve sonrası ağrı anamnezi olan olgular ile USG’de endometriyoması olanların karşılaştırılması.\nGruplar n Tedavi öncesi ortalama değerler Tedavi sonrası ortalama değerler p\nLaparoskopiCA-125 (U/mL) 40 84,1±79,0 (30-409) 37,7±21,5 (30-123) p<0,001 \nCA15-3 (U/mL) 24,4±10,6 (20-53) 21,2±3,7 (20-32) p=0,180 \nCA19-9 (U/mL) 34,6±21,1 (1-86) 25,8±2,2 (5-32) p=0,180 \nLaparotomiCA125 (U/mL) 16 80,4±45,0 (30-169) 32,5±5,0 (30-42) p=0,012 \nCA15-3 (U/mL) 23,5±4,9 (20-27) 20,0±0 (20-21) p=0,317 \nCA19-9 (U/mL) 34±21,7 (2-95) 30,8±12,9 (5-54) p=0,715 \nKombine CA125 (U/mL) 13 117±92 (53-322) 46±23 (30-88) p=0,028 \nCA15-3 (U/mL) 33±53 (33-157) 20±20 (20-20) p=0,015 \nCA19-9 (U/mL) 46±34 (46-114) 25±295 (25-615) p=0,715 \nTABLO 3: Olguların tedavi öncesi ve sonrası CA-125, CA19-9 ve CA 15-3 değerlerinin karşılaştırılması.\n\ngulanan grupla, beklemeye alınan grup 36 hafta bo -\nyunca izlem altına alınmıştır. İzlem sırasında gebe -\nlik oluştu ise gebeliğin ilk 20. haftasına kadar takip \nedilmiş, tedavi edilen grupta gebelik oranı %29, te -\ndavi edilmeyen grupta ise %17 olarak saptanmıştır.\nTedavi edilenlerde gebelik oranları tedavi edilme -\nyenlerden iki kat daha fazla bulunmuştur.2 Diğer \nbir çalışmada, tedavi edilenlerle edilmeyenler ara -\nsında fark bulunmamıştır.5 Bu iki çalışma sonu -\ncunda minimal ve hafif endometriyozun cerrahi\ntedavisinin fertiliteyi iyileştirebileceği sonucuna \nvarılmıştır.\n“Royal College of Obstetricians and Gynaeco -\nlogists (RCOG)”a göre endometriyoz lezyonlarının \nablasyonu ile beraber adezyolizis diagnostik lapa -\nroskopi ile karşılaştırıldığında minimal-hafif endo -\nmetriyozda fertiliteyi olumlu etkilemektedir.7\nRCOG’a göre ovarian endometriyoma için laparos-\nkopik kistektomi; drenaj ve koagülasyondan daha \niyidir. Endometriyomanın nüksü ve semptomlar \neksizyonel cerrahi ile drenaj ve ablasyondan daha \nfazla azalmıştır. Öncelikle subfertil kadınlarda \ndevam eden spontan gebelik oranları bu tedavi ile \ndaha yüksek izlenmiştir. Endometriyomaların te -\ndavisinde laparoskopik kistektomi ile elde edilen \nsonuçlar drenaj ve koagülasyondan daha iyi olduğu \niçin RCOG tarafından öncelikli olarak önerilmek -\ntedir.7 Bizim çalışmamızda la paroskopi grubunda \n%40’ına kist eksizyonu, %22,5’ine drenaj,\n%20’sine koterizasyon, %17,5’ine ablasyon ya -\npıldı. Ancak, laparoskopi grubunda istatistiki ola -\nrak hasta sayılarının az olmasından dolayı tedavi\nso nuçları karşılaştırılamadı.\nBulgaristan’da yapılan diğer bir çalışmada,\nkronik pelvik ağrı nedeni ile laparoskopi yapılan \nhastaların %56,98’inde endometriyoz te spit edil-\nmiştir.8 Endometriyozun prevalansı kronik pelvik \nağrı nedeni ile laparoskopi yapılanlarda %75, dis-\nmenore nedeni ile laparoskopi yapılanlarda ise %70 \noranında bulunmuştur. Tedaviye dirençli olmayan \nkronik pelvik ağrıda %49 oranında saptanmıştır.9\nÇalışmamızda hastalardan 1. gruptakilerin %50’si,\n2. gruptakilerin %52,5’i, 3. gruptakilerin de %84,5’i\nağrı şikâyetiyle başvurmuşlardı. Tedavi sonrası 1.\ngrupta %19, 2. grupta %12,5, 3. grupta ise %18,1 \noranında ağrı şikâyeti devam ediyordu. Gruplar \narasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark saptan -\nmadı.\nJacobson ve ark.nın yapmış olduğu bir çalış-\nmada, endometriyozun laparoskopik olarak ister ab -\nlasyon ister eksizyonla veya her iki yöntemle \nçıkarılmasının endometriyozla ilişkili ağrının teda -\nvisinde ilk tercih edilecek efektif bir yaklaşım ol-\nduğu önerilmektedir.10 Bizim çalışmamızda laparos- \nkopi grubunda eksizyon, drenaj, koterizasyon, ab -\nlasyon olarak dört çeşit tedavi yöntemi uygulanmış-\ntır. Gruplar arasında istatistiki olarak hasta sayısının \naz olmasından dolayı karşılaştırma yapılamamıştır.\nJo Kitawaki ve ark. yapmış oldukları çalışmada,\nendometriyozun tanısı için CA-125’in 2 “cut off” \ndeğerinin (20 ve 30 U/mL) kullanılmasını önermiş-\nlerdir. Serum CA-125 düzeyi 30 U/mL’den yüksekse \nendometriyoz ihtimalinin %92,9 olduğunu ve CA- \n125 düzeyi 20’nin altında ise %78 endometriyoz \nekarte edilebileceğini tespit etmişlerdir. Ancak dü -\nzeyi 30 U/mL’den düşük olsa bile endometriyoz göz \nardı edilmemelidir. CA-125 düzeyinin 35 U/mL’den \nfazla olması tanı için daha üstündür. Ancak CA- \n125’in hâlen tanı için güvenirliliği kısıtlıdır.11 \nKauppila ve ark., yapmış oldukları çalışmada \nbir grup hastaya kombine medikal ve cerrahi te -\ndavi, diğer bir grup hastaya da altı ay danazol,\nGnRH analogları veya gestrinon verildiğini ve te -\ndavi sonrası serum CA-125 değerlerinin düştüğünü \nbildirmişlerdir.12 Fakat medroksiprogesteron asetat\n(MPA) ve plaseboda bu düşüşün izlenmediği tespit\nedilmiştir. Da nazol, GnRH analoglar veya gestri-\nnon tedavisi kesildikten sonra 3-4-6 ay gibi dö -\nnemlerde CA-125 düzeylerinin tedavi öncesi\ndüzeye yükseldiği saptanmıştır. CA-125 düzeyi\nEvre III+IV (66,6±22,0 U/mL ), Evre I (20,9±2,3 \nU /mL) ve Evre II (28,4± 2,8 U/mL) olarak tespit\netmişlerdir. Araştırmacılar, CA-125’in tedavinin \nizlemi  için değil de hastalığın evresini öngörmede \nyardımcı olabileceği kanaatine varmışlardır. Mo -\nhammed ve ark.,CA -125 düzeylerinin endomet-\nriyozun erken evrelerinde tanıda ve tedavi sonrası\nyönetimde sensitivitesinin düşük olduğunu, ancak \nendometriyozun ileri evrelerinde tanı ve tedavi\ntakibinde faydalı olduğunu rapor etmişlerdir.13 \nYapılan diğer bir çalışmada, endometriyozun \nTurkiye Klinikleri J Gynecol Obst 2015;25(2)\n81 \nElif AĞAÇAYAK ve ark. END OMETRİYO Z VE/VEYA ENDO METRİYOMALI 69 OLGUNUN TEDAVİ MO DALİTELERİNİN...\n\nElif AĞAÇAYAK ve ark. END OMETRİYO Z VE/VEY A ENDOMETRİYOM ALI 69 OLGUN UN TEDAVİ MODALİTELERİNİN...\nTurkiye Klinikleri J Gynecol Obst 2015;25(2)\n82 \nnüksü ve hastalığın ted avisinin monitörizasyo -\nnunda CA-125 düzeylerine cerrahiden bir yıl sonra \nbakılmıştır. Danazol tedavisi altında normal CA- \n125 düzeylerine rağmen laparoskopide endometri-\nyoz nüksü izlenmiştir.14 Çalışmamızda, altıncı ayda \nkontrole çağırılan hastaların tedavi öncesi yüksek \nolan (CA-125>35 U/mL, CA19-9>37 U/mL, CA15- \n3>33 U/mL) tümör belirteçleri tekrarlandı. Üç grup \nhastada tedavi öncesi ve sonrası serum CA-125 de -\nğerlerinde istatistiksel olarak anlamlı düşme sap -\ntandı. Laparoskopi grubunda CA-125 değerlerinde \ndaha  anlamlı bir düşme izlendi. CA 19-9 düze -\nyinde her üç grup arasında istatistiksel olarak fark \ntespit edilmedi.\nRCOG, serum CA-125 seviyelerinin endomet-\nriyozda yükselebileceğini, ancak laparoskopi ile \nkarşılaştırıldığında, serum CA-125’in tanının ko -\nnulmasında faydası olmadığını ifade etmektedir.7\nSerum CA-125 düzeyleri ovarian endometri-\nyoma ve endometriyozun “grade”i ile artmaktadır.\n“American Society for Reproductive Medicine \n(ASRM)”ye göre CA-125 değerinin Evre I, II, III ve \nIV endometriyozda sırasıyla 18,8±0,9; 40,3 ±2,8 ;\n77,1± 3,5 ve 182,4±14,0 olduğu ve CA-125 düzeyi-\nnin ilerlemiş endometriyozda anlamlı olarak arttığı\nsaptanmıştır (p< 0,001).15,16 \nOlive ve ark.nın yapmış olduğu bir çalışmada,\nlaparotomik tedaviden sonra gebelik oranları hafif\nhastalıkta %75, orta derecede hastalıkta %50-60,\nağır vakalarda ise %30-40 olarak bulunmuştur.17,18 \nLaparoskopik tedaviden sonra gebelik oranları\n%42, cerrahiye GnRH-a ilavesiyle bu oranın \n%50’ye ulaştığı tespit edilmiştir. Yedi yüz yirmi\ndokuz hastayı kapsayan diğer bir çalışmada, 222 \nhastada minimal veya hafif endometriyoz tespit\nedilmiş olup, laparoskopik cerrahi sonrası fertilite \noranları %47 olarak bildirilmiştir.19 Adamson ve \nark.nın yapmış olduğu bir çalışmada, orta ve ağır \nendometriyozlu infertil kadınlarda cerrahi tedavi-\nden bir-üç yıl sonraki gebelik oranları endometri-\nyomalı kadınlarda %50 ve komplet “cul de sac” \nobliterasyonu olan kadınlarda yaklaşık %30 civa -\nrında bulunmuştur.20 \nParazzini ve ark.nın yapmış olduğu diğer bir \nçalışmada, cerrahi tedavi sonrası bir-üç yıl boyunca \npostoperatif medikal tedavi alan ve almayan iki\ngrup kadında nüks ağrı ya da gebelik oranları ara -\nsında fark olmadığı gözlemlenmiştir.21 \nCerrahi öncesi veya sonrasında hormon teda -\nvisinin yararlı olduğunu gösteren yeterli kanıt bu -\nlunmamaktadır. Postoperatif hormon tedavisinin \ngebelik oranlarına herhangi bir katkısı olmadığın -\ndan dolayı RCOG tarafından önerilmemektedir 7.\nGords ve ark.nın yapmış olduğu diğer bir ça -\nlışmada, cerrahi ve hemen danazol altı ay verilerek \ntedavi edilen grup ile yalnız cerrahi uygulanan ama \ndanazol verilmeyen ikinci grup hastada gebelik \noranları sırasıyla %32 ve %40 olarak saptanmıştır.22 \nGenç erişkin kadınlarda pelvik ağrı ile ilişkili\nendometriyoz için yapılan laparoskopik kistektomi\nsonucu uzun dönem fertilite 16 ay ve 110 aya kadar \nizlenmiştir. Gebelik sonuçları %71 oranındadır ve \nbunun %80’i spontan oluşmuştur.23 Bizim çalışma -\nmızda gebelik sonuçları bir yıla kadar izlendi. So -\nnuçlarımız laparoskopi grubunda %31,3 olarak \nsaptandı. Gebelik sonuçlarımızın literatürden \ndüşük olmasının sebebi izlem süremizin literatür -\nden kısa olması olabilir.\nİki randomize kontrollü çalışmada, infertil ka -\ndınlarda yapılan sadece diagnostik laparoskopi ve \ndiagnostik laparoskopiyle beraber peritoneal imp- \nlantların ablasyonunda gebelik oranları sırasıyla \n%21,9 ve %36,6 olarak tespit edilmiştir.24 Yapılan \ndiğer bir İtalyan çalışmasında, diagnostik laparos-\nkopi ve operatif laparoskopide gebelik oranları sı-\nrasıyla %22,2 ve %19,6 olarak saptanmıştır.25 \nÇalışmamızda laparoskopik tedavi sonrası gebelik \noranları %31 ,2 , laparotomik tedavi sonrası gebelik \noranları %28,6, kombine tedavi sonrası gebelik \noranlarıise %37,5 olarak tespit edilmiş olup, ista -\ntistiksel olarak anlamlı bir fark saptanmadı. Lapa -\nroskopik tedavi sonrası oluşan gebeliklerin %12,5’i\nspontan, %6,2’si ovülasyon indüksiyonu, %12,5’i\nİVF ile meydana gelmiştir. Laparotomik tedavi son -\nrası oluşan gebeliklerin %14 ,3’ü ovülasyon indük -\nsiyonu, %14,3’ü İVF ile meydana gelmiştir, spontan \ngebelik oluşmamıştır. Kombine tedavi sonrası ise \ngebeliklerin %12,5’i ovülasyon indüksiyonu ile \n%25’i de İVF  ile meydana gelmiş, spontan gebelik \noluşmamıştır. Gruplar arasında tedavi sonrası spon -\n\ntan, İV F, ovülasyon indüksiyonuyla gebe kalma \nyöntemleri açısından ayrı ayrı değerlendirildi-\nğinde, 1. grupta spontan gebelik oranı istatistiksel\nolarak daha yüksek saptandı.\nEndometriyomalı vakalarda, hangi cerrahi\nyöntemin uygulandığından bağımsız olarak posto -\nperatif ağrının kaybolması olguların %60-100’ünde \ngözlenmiştir.26 Jacobson ve ark.,tarafından yapılan \nbir çalışmada, kistektomi sonrası ağrı, drenaj ve ab -\nlasyondan sonra ağrıdaki düzelme ile karşılaştırıl-\nmış, kistektomi sonrası daha uzun süre ağrının \ngiderildiği tespit edilmiştir.27 \nEndometriyoz lezyonlarının ablasyonu diag -\nnostik laparoskopiyle karşılaştırıldığında, endo -\nmetriyoza bağlı ağrıyı azalttığından dolayı RCOG \ntarafından öncelikli olarak önerilmektedir.7\nRoman ve ark.nın yapmış olduğu bir çalış-\nmada, endometriyoz ön tanılı üç hasta grubundan \n1. gruba sadece medikal tedavi, 2. grup hastaya cer -\nrahi tedavi (endometriyotik lezyonlara yönelik), 3.\ngrup hastaya ise komplet cerrahi eksizyon (Derin \nendometriyotik lezyonlarla beraber uterus ve over -\nler alındı) yapılmıştır.28 Endometriyoz nüksü 1.\ngrup hastada en sık görülmekle birlikte, ağrının gi-\nderilmesinde komplet cerrahi eksizyon en iyi te -\ndavi yöntemi olarak görülmektedir. Çalışma \nsonuçlarına göre ağrının giderilmesinde medikal ve \ncerrahi tedavi sınırlı bir etkiye sahiptir. Yarar/zarar \noranı yan etkilere bağlı olup, vakadan vakaya deği-\nşiklik göstermektedir. Bizim çalışmamızda ağrı\nsemptomu laparoskopik tedavi sonrası % 80,9 \n(1 7/21), laparotomi sonrası %87,5 (7/8), kombine \ntedavi sonrası da %81 ,8 (9/11) oranında düzelmiş-\ntir. Ancak gruplar arasında istatistiksel fark saptan -\nmamıştır. \nEndometriyoz, eğer tam bir cerrahi uygulan -\nmadı ise yeniden ortaya çıkma eğilimindedir. En -\ndometriyomaların laparoskopik kistektomi sonrası\ntekrar etme oranı %7’dir. Nüks oranı her yıl için \nyaklaşık %5-20 olup, beş yıl sonrasında %40’lık bir \nkümülatif orana ulaşmaktadır. Nüks oranı hastalı-\nğın evresi, izlem süresi ve daha önce cerrahi yapı-\nlıp yapılmamasına göre değişmektedir.8,27 Busacca \nve ark.nın yapmış oldukları bir çalışmada, nüks en -\ndometriyoz nedeni ile ikinci bir operasyon gereken \nhasta grubunda laparoskopi ve laparotominin nüks\noranlarının aynı olduğu tespit edilmiştir.29,30 \nDiğer bir çalışmada, bir gruba laparoskopik \novaryan kistektomi ve GnRH analogları, kontrol\ngrubuna laparoskopik ovaryan kistektomi yapıl-\nmıştır. Gebelik oranları ve nükslerin değerlendiril-\nmesi için hastalar 1,5 yıl sonra çağırılmıştır.\nÇalışma sonucunda GnRH analoglarının postope -\nratif gebelik oranlarını artırdığı ve nüksleri azalttığı\nsaptanmıştır.31 Bir başka çalışmada, laparoskopik \neksizyonun ağrı ve nüksleri azaltmada ablasyondan \ndaha iyi bir tedavi seçeneği olduğu tespit edilmiş-\ntir.32 Bizim çalışmamızda hastalar altıncı ayda ge -\nbelik oranları ve nüksler için kontrole çağırıldı.\nBirinci yılın sonunda gebelik durumu için hastalar \ntekrar arandı. Ancak, laparoskopi alt grupları ara -\nsında hasta sayılarının istatistiksel kıyaslama yap -\nmak için yeterli sayıda olmamasından dolayı tedavi\netkinliği açısından karşılaştırma yapılamadı. \nEndometriyotik lezyonların ve semptomların \nnüksü %10’dan %55’e kadar değişiklik göstermek -\ntedir.33 Endometriyoz nüksü için cerrahi gerekliliği\n30 yaşından genç kadınlarda daha yüksektir. En -\ndometriyoz nüksünün uzun vadeli izlemde reope -\nrasyon riski kısa vadeli izleme göre daha yük- \nsektir.34 \nMuzii ve ark.nın yapmış oldukları randomize \nkontrollü bir çalışmada, postoperatif düşük doz sik -\nlik oral kontraseptif kullanımı ile bir yıl içinde kü -\nmülatif nüks oranı düşmekle birlikte, ikinci ve \nüçüncü yıllar içinde bir fark saptanmamıştır.29,35 \nV ercellini ve ark.nın 277 hastayı kapsayan ça -\nlışmalarında laparoskopik eksizyondan sonra 102 \nhasta sürekli oral kontraseptif kullanmış, 129 hasta \noral kontraseptifi düzenli kullanmamış ve 46 hasta \nise tedaviyi reddetmiştir.36 Otuz altı ay sonra endo -\nmetriyoma nüksü araştırıldığında, sürekli kullanan \ngrubun %94’ünde nüks saptanmamıştır. Tedaviyi\nreddeden grubun ise %51’inde nüks saptanmamış-\ntır. \nElli yedi hasta üzerinde yapılan diğer bir çalış-\nmada, beş yıl sonra hastalığın evresinden bağımsız \nolarak %43-68 oranında nüks görülmüştür.37 Bizim \nçalışmamızda ise nüks oranı laparoskopik cerrahi\nsonrası %24, laparotomi sonrası %25, kombine te -\nTurkiye Klinikleri J Gynecol Obst 2015;25(2)\n83 \nElif AĞAÇAYAK ve ark. END OMETRİYO Z VE/VEYA ENDO METRİYOMALI 69 OLGUNUN TEDAVİ MO DALİTELERİNİN...\n\nElif AĞAÇAYAK ve ark. END OMETRİYO Z VE/VEY A ENDOMETRİYOM ALI 69 OLGUN UN TEDAVİ MODALİTELERİNİN...\nTurkiye Klinikleri J Gynecol Obst 2015;25(2)\n84 \ndavi sonrası ise %27 oranında saptanmıştır. Ancak \ngruplar arasında istatistiksel bir fark tespit edilme -\nmiştir. Çalışmamızda oranların literatürden farklı\nçıkmasının sebebi bizim takibimizin cerrahiden altı\nay sonra yapılmış olması olabilir.\nEvre I-II peritoneal endometriyoz “European \nSociety of Human Reproduction and Embryology \n(ESHRE)”, ve ASRM yararının az olduğunu düşün -\nmesine rağmen; ESHRE, ASRM ve RCOG tarafın -\ndan cerrahi önerilmektedir.7,38,39 Evre III-IV \nendometriyomada cerrahinin tercih edilmesi ko -\nnusunda bir konsensüs vardır. ESHRE ve ASRM \nendometriyotik kistin cerrahi olarak çıkarılmasını\nönermesine rağmen RCOG tarafından spesifik bir \nendikasyon verilmemektedir.7,40 Postoperatif adju -\nvan tedavinin gebelik oranlarını artırdığına dair \nherhangi bir kanıt olmayıp, tedavi sonuçları yüz \ngüldürücü değildir. ESHRE ve RCOG tarafından \novaryan endometriyoma 4 cm olduğu zaman İVF \nöncesi cerrahi önerilmektedir.7,38 Ancak ASRM tav -\nsiye etmemektedir ve bu tip prosedürlerin faydası-\nnın şüpheli olduğunu vurgulamaktadır. ASRM \ntarafından nüks endometriyozda “sekond-line” cer -\nrahi yerine İVF önerilmektedir.40 \nJinekolojik hastalıklar içinde endometriyoz \noldukça müphem ve değişken görünüme sahip \nolup, bu yüzden tanınması ve tedavi yöntemine \nkarar verilmesi oldukça zordur. Endometriyozlu \nhastaların en sık başvuru şikâyeti gebe kalma isteği\nolup çalışmamız sonucunda laparoskopi grubunda \ntedavi sonrası spontan gebe kalmada diğer iki gruba \ngöre anlamlı farklılık saptandı. Endometriyoz taki-\nbinde en sık kullanılan tümör belirteci olan CA- \n125 düzeyininde normal referans değerlerine \ngelişmesinde laparoskopi grubunda diğer iki gruba \ngöre daha yüksek bir anlamlılık tespit edildi. So -\nnuçlarımıza göre, laparoskopinin, herhangi bir \nkontrendikasyonu yoksa, endometriyoz tedavi-\nsinde diğer iki gruba göre öncelikli olarak tercih \nedilmesi gereken yöntem olduğunu söyleyebiliriz.\nTTeeşşeekkkküürr\nÇalışmamızın istatistiğinde emeği geçen Sayın Hocam \nProf. Dr. İsmail Hamdi Kara’ya teşekkür ederiz.\n1. Arıcı A, Örnek T, Ulukuş M. Endometriozis,\nReprodüktif Endokrinoloji ve İnfertilite. Çolgar\nU, editör. 1. Baskı. İstanbul: Medikal\nYayıncılık, 2006. p.109-29.\n2. Oral E, Olive DL, Arici A. The peritoneal envi-\nronment in endometriosis. Hum Reprod Up -\ndate 1996;2(5):385-98.\n3. Aznaurova YB, Zhumataev MB, Roberts TK,\nAliper AM, Zhavoronkov AA. Molecular as -\npects of development and regulation of en -\ndometriosis. Reprod Biol Endocrinol 2014;\n12:50. \n4. Fleischer AC, Cullinan JA, Keple DM. Color\ndoppler sonography of pelvic masses. In:\nFleischer AC, Manning F, Jeanty P, Romero \nR, eds. Sonography in Obstetrics and Gyne -\ncology. 5 \nth ed. Nashville: Appleton and \nLange;1998. p.791-8l3. \n5. Kuohung W, Jones GL, Vitonis AF, Cramer\nDW, Kennedy SH, Thomas D, et al. Charac -\nteristics of patients with endometriosis in the \nUnited States and the United Kingdom. Fertil\nSteril 2002;78(4):767-72. \n6. Goldstein DP, deCholnoky C, Emans SJ, Lev -\nenthal JM. Laparoscopy in the diagnosis and \nmanagement of pelvik pain in adolescents. J \nReprod Med 1980;24(6):251-6.\n7. Royal College of Obstetricians and Gynae -\ncologists. The Investigation and Management\nof Endometriosis. 2 \nnd ed. No. 24. RCOG \nGreentop Guideline London: RCOG; 2006.\np.1-14.\n8. Lukanova M, Miteva I, Gorgioski S, Popov I.\n[Laparoscopic findings in women with chronic \npelvic pain]. Akush Ginekol (Sofiia) 2008;\n47(3):32-9. \n9. Janssen EB, Rijkers AC, Hoppenbrouwers K,\nMeuleman C, D’Hooghe TM. Prevalence of\nendometriosis diagnosed by laparoscopy in.\nadolescents with dysmenorrhea or chronic \npelvic pain: a systematic review. Hum Reprod \nUpdate 2013;19(5):570-82. \n10.Jacobson TZ, Duffy JM, Barlow D, Koninckx \nPR, Garry R. Laparoscopic surgery for pelvic \npain associated with endometriosis.\nCochrane Database Syst Rev 2009;7(4):\nCD001300. \n11.Kitawaki J, Ishihara H, Koshiba H, Kiyomizu \nM, Teramoto M, Kitaoka Y, et al. Usefulness \nand limits of CA-125 in diagnosis of en -\ndometriosis without associated ovarian en -\ndometriomas. Hum Reprod 2005;20(7):1999-\n2003. \n12.Kauppila A, Telimaa S, Rönnberg L, Vuori J.\nPlacebo-controlled study on serum concen -\ntrations of CA-125 before and after treatment\nwith danazol or high dose medroksiproges -\nterone acetate alone or after surgery. Fertil\nSteril 1988;49(1):37-41.\n13.Bedaiwy MA, Jeremias E, Gurunluoglu R,\nHussein MR, Siemianow M, Biscotti C, et al.\nRestoration of ovarian function after auto -\ntransplantation of intact frozen-thawed sheep \novaries with microvascular anastomosis. Fer-\ntil Steril 2003;79(3):594-602.\n14.Chen FP, Soong YK, Lee N, Lo SK. The use \nof serum CA-125 as a marker for endometrio -\nsis in patients with dysmenorrhea for monitor-\ning therapy and for recurrence of\nendometriosis. Acta Obstet Gynecol Scand \n1998;77(6):665-70.\n15.Cheng YM, Wang ST, Chou CY. Serum CA-\n125 in preoperative patients at high risk for en -\ndometriosis. Obstet Gynecol 2002;99(3):\n375-80.\nKAYNAK LAR \n\n16.Revised American Society for Reproductive \nMedicine classification of endometriosis: 1996.\nFertil Steril 1997;67(5):817-21.\n17.Çiçek N, Akyürek C, Çelik C, Haberal A. Kadın \nHastalıkları ve Doğum Bilgisi. 2. Baskı.\nAnkara: Güneş Kitapevi; 2006. p. 899-911.\n18.Olive DL, Lindheim SR, Pritts EA. En -\ndometriosis and infertility: what do we do for\neach stage? Curr Womens Health Rep 2003;\n3(5):389-94.\n19.Vercellini P, Fedele L, Aimi G, De Giorgi O,\nConsonni D, Crosignani PG. Reproductive \nperformance, pain recurrence and disease re -\nlapse after conservative surgical treatment for\nendometriosis: the predictive value of the cur-\nrent classification system. Hum Reprod 2006;\n21(10):2679-85. \n20.Adamson GD, Pasta DJ. Surgical treatment of\nendometriosis-associated infertility: meta-\nanalysis compared with survival analysis. Am \nJ Obstet Gynecol 1994;171(6):1488-504.\n21.Parazzini F, Fedele L, Busacca M, Falsetti L,\nPellegrini S, Venturini PL, et al. Postsurgical\nmedikal treatment of advanced endometriosis:\nresults of a randomized clinical trial. Am J Ob -\nstet Gynecol 1994;171(5):1205-7. \n22. Gordts S, Campo R, Brosens I, Puttemans P.\nEndometriosis: modern surgical management\nto improve fertility. Clin Obstet Gynecol\n2003;17(2):275-87. \n23. Wilson-Harris BM, Nutter B, Falcone T. Long-\nterm fertility after laparoscopy for endometrio -\nsis-associated pelvic pain in young adult\nwomen. J Minim Invasive Gynecol 2014;21(6):\n1061-6. \n24. Marcoux S, Maheux R, Bérubé S. Laparo -\nscopic surgery in infertile women with minimal\nor mild endometriosis. Canadian Collaborative \nGroup on Endometriosis. N Engl J Med \n1997;337(4):217-22.\n25. Parazzini F, Di Cintio E, Chatenoud L, Moroni\nS, Mezzanotte C, Crosignani PG. Oral con -\ntraceptive use and risk of endometriosis. Ital-\nian Endometriosis Study Group. Br J Obstet\nGynaecol 1999;106(7):695-9.\n26. Adamson D. Surgical management of en -\ndometriosis. Semin Reprod Med 2003;21(2):\n223-34.\n27. Jasobsan TZ, Barlow DH, Garry R, Koninckx \nP. Laparoscopic surgery for pelvic pain asso -\nciated with endometriosis. Cochrane Data -\nbase Syst Rev 2001;(4):CD001300.\n28. Roman H, Puscasiv L. Guidelines for the man -\nagement of painful endometriosis. Clinica Ob -\nstetrica and Gynecologia 2008;108(3):265-74.\n29. Thomas M, Hooghe D, Joseph A. [Hill en -\ndometriosis]. In: Berek JS, Adashi EY, Hillard \nPA, eds. Gursoy R, Taşkıran Ç, çeviri editör-\nleri. Novak Jinekoloji. 12. Baskı. İstanbul:\nNobel Kitabevi; 2004. p.931-72.  \n30.Busacca M, Fedele L, Bianchi S, Candiani M,\nAgnoli B, Raffaelli R, et al. Surgical treatment\nof recurrent endometriosis. Hum Reprod 1998;\n13(8):2271-4.\n31.Yang XH, Ji F, AiLi A, TuerXun H, He Y, Ding \nY. Effects of laparoscopic ovarian en -\ndometriosis cystectomy combined with post-\noperative GnRH-a therapy on ovarian reserve,\npregnancy, and outcome recurrence. Clin Exp \nObstet Gynecol 2014;41(3):272-5.\n32. Hart RJ, Hickey M, Maouris P, Buckett W,\nGarry R. Excisional surgery versus ablative \nsurgery for ovarian endometriomata.\nCochrane Database Syst Rev 2005;(3):\nCD004992.\n33. Vercellini P, Crosignani PG, Abbiati A,\nSomigliana E, Viganò P, Fedele L. The effect\nof surgery for symptomatic endometriosis: the \nother side of the story. Hum Reprod Update \n2009;15(2):177-88. \n34. Shakiba K, Bena JF, McGill KM, Minger J, Fal-\ncone T. Surgical treatment of endometriosis: a \n7-year follow-up on the requirement for further\nsurgery. Obstet Gynecol 2008;111(6):1285-\n92. \n35. Muzii L, Marana R, Caruana P, Catalano GF,\nMargutti F, Panici PB. Postoperative adminis -\ntration of monophasic combined oral contra -\nceptives after laparoscopic treatment of\novarian endometriomas: a prospective ran -\ndomized trial. Am J Obstet Gynecol 2000;\n183(3):588-92.\n36. Vercellini P, Somigliana E, Daguati R, Vigana \nP, Meroni F, Crosignani PG. Postoperative \noral contraceptive exposure and risk of en -\ndometrioma recurrence. Am J Obstet Gynecol\n2008;198(5):504e1-5. \n37. Tandoi I, Somigliana E, Riparini J, Ronzoni S,\nVigano’ P, Candiani M. High rate of en -\ndometriosis recurrence in young women. J Pe -\ndiatr Adolesc Gynecol 2011;24(6):376-9.\n38. Dunselman GA, Vermeulen N, Becker C, Cal-\nhaz-Jorge C, D’Hooghe T, De Bie B, et al.\nESHRE guideline: management of women \nwith endometriosis. European Society of\nHuman Reproduction and Embryology. Hum \nReprod 2014;29(3):400-12.\n39. Moini A, Arabipoor A, Ashrafinia N. Risk fac -\ntors for recurrence rate of ovarian endometri-\nomas following a laparoscopic cystectomy.\nMinerva Med 2014;105(4):295-301. \n40.Gianaroli L, Racowsky C, Geraedts J, Cedars \nM, Makrigiannakis A, Lobo RA. Best practices \nof ASRM and ESHRE: a journey through re -\nproductive medicine. Fertil Steril 2012;98(6):\n1380-94. \nTurkiye Klinikleri J Gynecol Obst 2015;25(2)\n85 \nElif AĞAÇAYAK ve ark. END OMETRİYO Z VE/VEYA ENDO METRİYOMALI 69 OLGUNUN TEDAVİ MO DALİTELERİNİN...","source_license":"CC0","license_restricted":false}